رودخانههای عراق روزگاری از نخستین تمدنهای جهان حمایت میکردند. از حدود ۱۲۵۰۰ سال پیش، رودهای دجله و فرات زمینهای حاصلخیز را تغذیه و تالابهای بزرگ بینالنهرین را پایدار میساختند. اما امروزه عراق با یکی از شدیدترین بحرانهای آبی خاورمیانه روبروست. سالها درگیری، رشد جمعیت و فشارهای اقلیمی آسیب زدهاند؛ خشکسالیها تشدید شده، شوری آب بالا رفته و کشاورزان با مشکلات جدی در آبیاری زمینهایشان مواجه هستند.
در میان این چالشهای ظاهراً غیرقابلحل، فرصت جدیدی شکل گرفته است. با بهرهگیری از راهحلهای مبتنی بر طبیعت، عراق میتواند اکوسیستمها را احیا کند، بخش کشاورزی را تقویت کرده و به جوامع کمک کند تا به آیندهای اقلیمی نامطمئن، سازگار شوند. این رویکردها از نمودهای طبیعت بهره میبرند تا علاوه بر فواید زیستمحیطی، دستاوردهای اجتماعی و اقتصادی نیز برای معیشت مردم داشته باشند.
مؤسسه مدیریت بینالمللی آب (IWMI) با همکاری جوامع محلی، شرکای دولتی و بینالمللی در عراق نشان داده است که چگونه راهحلهایی مانند تالابهای مصنوعی میتوانند فاضلاب را از یک عامل تهدیدآمیز به یک منبع تبدیل کنند. این امر مستلزم تلفیق راهکارهای فنی با نوآوریهای اجتماعی و سیاستی است تا این رویکردها قابلیت گسترش و اثرگذاری پایدار پیدا کنند.
دهههاست که مدیریت آب در عراق توسط سیستمهای متمرکز انجام شده؛ اما این سیستمها اغلب پرهزینه، انرژیبر و آسیبپذیر هستند. راهحلهای مبتنی بر طبیعت برای پایداری باید به مالکیت و مدیریت افراد محلی که بیشترین وابستگی را دارند سپرده شوند.
وقتی جوامع و انجمنهای بهرهبردار آب (WUAs) اختیار مدیریت را داشته باشند، سیستمهای آبی نهتنها بهتر نگهداری میشوند، بلکه اعتماد بیشتری را جلب میکنند. بهعنوان مثال، پروژه «تالاب مصنوعی میسان»، با حمایت مالی و اجرایی سازمان جهانی غذا، با بهرهگیری از رویکرد حکمرانی مشارکتی و درگیر کردن کشاورزان، خانوادهها و مسئولان محلی، به راهحلی اقتصادی برای تصفیه فاضلاب تبدیل شد.
IWMI چارچوب مشارکت اجتماعی و ساختارهای حکمرانی را طراحی و اجرا کرد تا ساکنان محلی را برای رهبری پروژه توانمند سازد. این تمرکز راهبردی بر ظرفیتسازی نهادی، مالکیت عمیق، اعتماد بالا و استمرار فعالیت تالاب پس از پایان پروژه را تضمین میکند.
گرچه پروژههایی چون میسان امیدبخش هستند، چالش آب عراق به راهحلهایی در مقیاس گسترده نیاز دارد. گسترش راهحلهای مبتنی بر طبیعت، رویکردی چندجانبه میطلبد.
گام نخست، «بروزرسانی استانداردهای کیفیت آب» از طریق رویکردهای لایهای و مبتنیبر ریسک برای آب آبیاری است تا از مدل یکسان محدودکننده فعلی فراتر رویم. استانداردسازی آب براساس بهترین تجارب جهانی از سلامت عمومی محافظت میکند و بهرهوری را افزایش میدهد.
دوم، «درگیرکردن بخش خصوصی» بسیار حیاتی است، چرا که گسترش راهحلهای مبتنی بر طبیعت تنها با تأمین اعتبار دولتی ممکن نیست. سرمایهگذاری شرکتهای کشاورزی، فناوری و سایر بخشهای خصوصی میتواند به پذیرش و نوآوری کمک کند، بهویژه وقتی اثبات شود که راهحلها هم پایدار و هم سودآورند.
در نهایت، «تمرکز روی مناطق اولویتدار» – بهویژه استانهای مرکزی و جنوبی مانند بصره، میسان، مثنی و ذیقار، اهمیت زیادی دارد. در این مناطق، کمبود آب و شوری شدید است و کشاورزان برای بقا، بهطور غیررسمی از فاضلاب تصفیهشده استفاده میکنند. تمرکز بر محصولات ارزشمند مثل گندم، سیبزمینی، خرما، میوهها و همچنین محصولات مقاوم به شوری مانند جو، میتواند هم انگیزهی اقتصادی و هم تابآوری اقلیمی را فراهم کند. کشت گلخانهای هم گزینهای برای افزایش بهرهوری در شرایط کمآبی است.
ارزیابی آمادگی IWMI چالشهای فوری تحقق راهحلهای مقیاسپذیر بازیافت آب را شناسایی کرده است.
عملکرد غیرمؤثر و مکرر تصفیهخانههای متمرکز فاضلاب، چالشی بزرگ است. در مقابل، تالابهای مصنوعی یک گزینه کمهزینه، مستقل از برق و قابل مدیریت توسط جامعه هستند. آنها فرآیندهای طبیعی را شبیهسازی میکنند و با گیاهان، خاک و میکروارگانیسمها فاضلاب را بدون تجهیزات پیچیده یا مواد شیمیایی تصفیه میکنند.
کشاورزان در پذیرش تکنولوژیهای مدرن بهدلیل هزینههای بالا، برق نامطمئن و ریسکگریزی دچار تردید هستند. با بازده کنونی ۳۰ تا ۴۰ درصدی آبیاری، این موانع کشاورزی جدیاند. با این حال، بهبود این ناکارآمدیها با آبیاری مدرن میتواند برداشت محصول را دو برابر و سودآوری کشاورز را بهطور قابل توجه افزایش دهد.
در یکی از مهمترین تالابهای جهان، تالابهای بینالنهرین، فشارهای زیستمحیطی رو به افزایش است. سدسازی در بالادست، کمبود مزمن آب و آلودگی فشار بر تالابها را تشدید کرده است. هرچند فاضلاب تصفیهشده میتواند به احیای این مناطق کمک کند، پایش بلندمدت شوری خاک، سطح سدیم و تعادل مواد مغذی بسیار حیاتی است.
نشانهای امیدوارکننده این است که سطح آگاهی و پذیرش بحران آب در میان جوامع افزایش یافته و مردم وقتی مزایای اقتصادی را مشاهده میکنند بیشتر به بازیافت آب تمایل نشان میدهند. کشاورزانی که با روشهای اصلاحشده عملکرد و درآمد بیشتری کسب میکنند، به حامیان قدرتمند تغییر تبدیل میشوند. به همین دلیل نقش پلتفرم جامعه اقدام (Community of Practice – CoP) حیاتی است. این رویکرد در میسان موفق عمل کرد و با گردهم آوردن کشاورزان، مسئولان و پژوهشگران، اعتماد و همکاری لازم برای عبور از پایلوتهای پراکنده به تحول سیستماتیک را ایجاد کرد.
راهحلهای مبتنی بر طبیعت بهتنهایی بحران آب عراق را حل نمیکنند؛ اما اگر در راهبرد ملی گنجانده شوند، ظرفیت تحولآفرینی قابل توجه دارند؛ از احیای اکوسیستمهایی مثل تالابهای بینالنهرین، افزایش تولید محصولات کشاورزی ارزشمند و توانمندسازی جوامع محلی برای مدیریت پایدار آب.
تجربه میسان نشان داد که همکاری میان دانشمندان، سیاستگذاران و جوامع، میتواند این راهحلها را از پایلوتهای کوچک به سیاستهای اجرایی تبدیل کند. با نهادهای قویتر، استانداردهای روشن کیفیت آب و مشارکت بخش خصوصی، میتوان این راهکارها را در سراسر مناطق مختلف اقلیمی عراق گسترش داد.
بحران آب عراق تنها یک تهدید نیست، بلکه فرصتی است: برای بازاندیشی مدیریت آب، توانمندسازی کشاورزان با ابزارهای نوآورانه و احیای اکوسیستمهایی که زندگی و معیشت را حفظ میکنند. با مقیاسگذاری این راهحلها و جای دادنشان در سیاستها، عراق میتواند بحران را به فرصت تبدیل کند و از مدیریت بحران به ساخت آیندهای تابآور و پایدار برای نسلهای آینده حرکت کند.
