آبیاری بزرگترین کاربرد انسانی آب شیرین در سراسر جهان است. در سطح جهانی حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد برداشت از رودخانهها، دریاچهها و سفرههای آب زیرزمینی صرف آبیاری میشود و در مناطقی که این برداشتها صورت میگیرد، ۷۰ تا ۹۰ درصد آب مصرفی (آبی که تبخیر میشود، توسط گیاه جذب یا از دسترس خارج میشود و قابل استفاده دوباره نیست) به آبیاری اختصاص دارد. هر سال، کشاورزی آبی حدود ۲۷۰۰ تا ۳۲۰۰ کیلومتر مکعب آب را مصرف میکند که تقریبا شش برابر جریان سالانه رودخانه میسیسیپی است و فشار زیادی بر اکوسیستمها و مصارف دیگر وارد میکند. برای مثال در رودخانه «روها»ی تانزانیا، آبیاری برنج در بالادست باعث کاهش جریان به تالاب «اوسانگو» در پاییندست شده و یکی از مهمترین اکوسیستمهای کشور را تهدید میکند.
در شرایط تقاضای فزاینده آب، تغییرات اقلیمی و کاهش اکولوژیک، ضرورت این است که آب مصرفی کاهش یافته و آب آزاد شده برای حفاظت از اکوسیستمها و رفع نیازهای سایر بخشها تخصیص یابد. بدون افزایش بهرهوری آبیاری (کارایی)، این هدف قابل تحقق نیست. وقتی کارایی آبیاری بالا رود، یا آب بیشتری به گیاه میرسد یا آب «صرفهجویی شده» برای مصارف دیگر تخصیص مییابد و تولید را نیز حفظ میکند.
اگر افزایش بهرهوری آبیاری تا این حد واضح و مهم است، چرا همچنان بحثبرانگیز باقی مانده؟ بالا بردن کارایی و امکان تخصیص آب صرفهجویی شده به سایر بخشها، به سادگی قابلاجرا نیست. پارادوکس زمانی رخ میدهد که افزایش ظاهری بهرهوری در مزرعه (مثلاً با آبیاری قطرهای یا بارانی) لزوماً مصرف کل آب در حوزه آبخیز را کاهش نمیدهد. گاهی کشاورزان با صرفهجویی به کشت محصولات آببرتر یا افزایش سطح زیر کشت روی میآورند و در نهایت مصرف آب افزایش پیدا میکند. علاوه بر این، مدلسازی، اندازهگیری و مدیریت هیدرولوژی آبیاری بسیار پیچیده است و انتقال صرفهجوییها به مقیاس حوزه آبریز (رودخانه و حوضهها) سابقه موفق و واضحی ندارد، زیرا آبیاری در مقیاسهای مختلف و مرتبط (مزرعه، سامانه آبیاری، کل حوزه) با اهداف، فناوریها و ساختارهای مدیریتی مختلف عمل میکند. عوامل اقلیمی، نفوذ آب زیرزمینی، ذخیره آب در مزرعه، بازارها و یارانهها، قوانین تخصیص و ظرفیت نظارتی همگی آثار متقابل دارند و کنترل مستقیم مصرف آب را دشوار میکنند.
برای رفع این تناقض و مدیریت اثرات، باید رویکرد سیستمی در نظر گرفت که فناوری، رفتار کشاورز، چارچوب سیاستی و هیدرولوژی زیرساختی را یکپارچه کند. چارچوب تخصیص صرفهجویی آبیاری (ISAF)، بهعنوان ابزار مدیریت برای تحقق صرفهجویی واقعی و قابل تخصیص در حوزه آبریز توسعه یافته است ؛ISAF اقدامات را از سطح مزرعه تا حوزه آبریز به هم متصل میکند، ابتدا با بهبود بهرهوری آب گیاه، حفظ محصول، و سپس در مقیاس بزرگتر برای مدیریت برداشتها.
ISAF یک چارچوب هماهنگ است و نه مجموعهای خطی از مراحل. دستاوردهای هر مرحله باید در مراحل بعدی تثبیت و ردیابی شود تا آب آزاد شده در یک بخش فقط در بخش دیگر مصرف نشود. اجرا هم میتواند از پایین به بالا (بر اساس توافق کشاورزان) یا از بالا به پایین (برنامهریزی و مقررات حوزه آبریز) یا ترکیبی صورت گیرد که بسته به مشارکت، ساختار حکمرانی، شرایط هیدرولوژیک و هدف تخصیص آب متفاوت است.
با وجود سالها توجه، شواهد روشن درباره تخصیص آب در مقیاس بزرگ از آبیاری به دیگر مصارف همچنان کمیاب و مورد تردید است. تفاوت روشهای حسابداری، دیدگاه نظری و کمبود پایش معتبر باعث شده فرآیندها و نتایج هیدرولوژیک نامعلوم باشد.
در آینده، با رقابت بیشتر و نوسانات اقلیمی، تخصیص قابل اثبات آب در حوزه وسیع نیاز به اقدامات هماهنگ دارد؛ از طراحی زیرساختهای مدیریت کمآبی تا مقررات برداشت و سطح زیر کشت، اعمال قیمتگذاری و مشوقها، اصلاح قوانین قدیمی آب و استفاده از پایش لحظهای منابع برای تصمیمگیری .ISAF ساختاری یکپارچه برای این نوع اقدام است؛ اقدامات محلی را به چشمانداز حوزه آبخیز پیوند میدهد تا نفع حاصل فقط در بخش دیگر هدر نرود.ISAF اصلاحات فناوری، رفتاری و حکمرانی را هماهنگ کرده و مسیر حل پارادوکس بهرهوری آبیاری را هموار میکند. این ابزار مدیریتی احتمال تبدیل دستاوردهای کارایی به صرفهجویی واقعی و تخصیصپذیر را افزایش میدهد؛ آبی که با اطمینان میتواند برای احیای اکوسیستمها، نیازهای شهری و افزایش تابآوری تخصیص یابد.
