در جنوب آفریقا، تغییرات اقلیمی یک تهدید مربوط به آینده نیست؛ بلکه واقعیتی مربوط به امروز است. خشکسالیهای تاریخی، افزایش دما و بارندگیهای نامنظم و غیرقابل پیشبینی فشار عظیمی بر منابع آب منطقه وارد میکنند و معیشت و امنیت غذایی میلیونها نفر را تهدید میسازند. در چنین شرایطی، ذخیرهسازی آب یک تجمل نیست؛ بلکه خط مقدم سازگاری با تغییرات اقلیمی است.
برای دههها، راهحل اصلی ذخیرهسازی آب، زیرساختهای بزرگ «خاکستری» بوده است. اما در حالی که سدهای بزرگ همچنان حیاتی هستند، هزینه ساخت بالایی دارند، اثرات زیستمحیطی قابلتوجهی ایجاد میکنند و اغلب بیش از حد متمرکز هستند و به جوامع دورافتاده و روستایی نمیرسند. بحران اقلیمی با شوکهای غیرقابل پیشبینی خود، شکنندگی تکیه بر یک راهحل واحد را آشکار کرده است.
این واقعیت جدید، رویکردی نو و یکپارچهتر را میطلبد؛ موضوعی که در کارگاههای ذینفعان در زیمبابوه و بوتسوانا که تحت ابتکار <<دستاوردهای پیوندی CGIAR>> برگزار شد، برجسته شد. روشن است که آینده امنیت آب در گرو بهرهگیری از تنوع گزینههای ذخیرهسازی نهفته همچون مخازن بزرگ، سفرههای آب مدیریتشده، ذخیره رطوبت خاک و راهحلهای کوچکمقیاس، غیرمتمرکز و مبتنی بر طبیعت میباشد.
در میان این گزینهها، یکی از امیدبخشترینها «سدهای شنی» هستند، ابزاری برای سازگاری اقلیمی که سالها پیشچشم همه بوده اما کمتر به آن توجه شده است.
سد شنی یک راهحل ساده و کمهزینه است. این سد، دیوار کوتاه بتنی تقویتشدهای است که در بستر رودخانهای فصلی و شنی ساخته میشود. در فصل باران، زمانی که آب در رودخانه جاری میشود، دیواره سد جریان را کند کرده و باعث تجمع شن پشت آن میشود. پس از چند فصل، این فرآیند یک سفره آب مصنوعی، بزرگ و جدید ایجاد میکند.
آب در مخزن سطحی ذخیره نمیشود؛ بلکه در خودِ شن ذخیره میشود. این طراحی ساده، به دو دلیل اصلی یک استراتژی قدرتمند برای سازگاری با تغییرات اقلیمی است. نخست اینکه آب را از تبخیر محافظت میکند. آب زیر سطح شن از گرمای شدید و اقلیم خشک در امان است که مزیتی مهم نسبت به سدهای سطحی میباشد. دوم اینکه شن آب را فیلتر میکند؛ یعنی هنگام ذخیرهسازی، آن را بهطور طبیعی پاکسازی میکند.
این آب ذخیرهشده میتواند در فصل خشک از طریق چاههای کمعمق یا پمپهای دستی قابل دسترس باشد و منبعی قابلاعتماد برای مصارف خانگی، دام و کشاورزی خرد فراهم کند. با وجود اینکه سالهاست از سدهای شنی استفاده میشود، کمبود دادههای دقیق و مقایسهای، مانع از پذیرش گسترده آن در سیاستگذاریها شده بود.
برای رفع این خلأ اطلاعاتی، یک همکاری تحقیقاتی چندساله، ۲۰ سد شنی را در ۱۹ جامعه حوزه آبخیز در زیمباوه بررسی کرد. این تلاش با مشارکت مؤسسه بینالمللی مدیریت آب (IWMI)، سازمان مردمنهاد محلی Dabane Trust، و بخش سیاستهای آب_انرژی_غذا_اکوسیستم (WEFE) از برنامه نوآوریهای سیاستی CGIAR انجام شد.
نتایج که در یک یادداشت سیاستی جدید همراه با دستورالعملهایی درباره چگونگی پیادهسازی سدهای شنی در کنار دیگر گزینههای ذخیره آب ارائه شدهاند، روشن است: سدهای شنی دسترسی به آب و تابآوری محلی را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهند. این یادداشت نشان میدهد که آب در محلهای دارای سد شنی، سالانه چهار و نیم ماه بیشتر در دسترس بوده است. پیش از اجرای سد، آب کمتر از هفت ماه در سال در دسترس بود، اما پس از آن به حدود ۱۱ ماه رسید؛ که تداوم این مزایا حتی در سالهای خشک نیز استمرار داشت.
این مسئله تأثیرات اجتماعی بزرگی دارد، بهویژه برای زنان و دختران که بار اصلی جمعآوری آب را بر دوش دارند. یک عضو جامعه در منطقه گواندا گفت: «قبل از سد شنی، زنان مجبور بودند چهار کیلومتر را با حمل ۲۰ لیتر آب پیادهروی کنند؛ اما وجود منبع آب قابلاعتماد و محلی، زمان بیشتری برای آموزش و فعالیتهای ثمربخش دیگر را فراهم میکند.
ارزیابیهای هیدرولوژیکی نشان دادند که در کل حوزه آبخیز، سدهای شنی کمتر از 1/0 درصد از کل آب ذخیرهشده را تشکیل میدهند.
این یک ناکامی نیست؛ بلکه یکی از یافتههای مهم است. این موضوع نشان میدهد که سدهای شنی قرار نیست جایگزین سدهای بزرگ شوند. آنها نقش خاص و بسیار حیاتی خود را در یک سیستم ذخیرهسازی متنوع ایفا میکنند. ارزش آنها در تأمین آب حجیم نیست، بلکه در ایجاد تابآوری غیرمتمرکز در مقیاس جامعه است.
این سدها خط دفاع اول برای جوامع هستند. پایش میدانی نشان داد که سدهای شنی در نخستین بارشها بهسرعت شارژ میشوند و منبع اصلی آب برای اوایل فصل خشکاند. این امر به جوامع اجازه میدهد منابع پایدارتر، مانند چاههای عمیق، را برای اواخر فصل خشک حفظ کنند و کل سیستم را مقاومتر کنند.
این درک عمیق و مبتنی بر شواهد از نقش سدهای شنی در سیستم گستردهتر منابع آب، همان چیزی بود که در بحثهای سیاستی غایب بود.
این یادداشت سیاستی جدید برای نخستین بار نقشه راهی روشن برای سیاستگذاران ارائه میدهد تا سدهای شنی را بهطور راهبردی اجرا کنند. این یادداشت راهنماییهایی درباره مکانیابی، اولویتدادن به شن درشت و حوزههای آبخیز بزرگتر و مهمتر از همه درباره مدیریت ارائه میدهد. همچنین بر استفاده ترکیبی تأکید دارد: ادغام سدهای شنی و چاههای عمیق در یک برنامه مدیریت مشترک، بهگونهای که از سد شنی در ابتدای فصل خشک استفاده شود تا عمر آب زیرزمینی عمیقتر افزایش یابد.
این رویکرد هماکنون توسط شرکای ملی مورد استقبال قرار گرفته است. پشتیبانی پژوهشی به آنها کمک کرده تا بهترین روش ادغام سدهای شنی در برنامهریزی و مدیریت آب برای مقابله با تغییرات اقلیمی و خشکسالی را شناسایی کنند. آلبرت منیکا، مدیر حوزه و مدیر آبخیز در سازمان ملی آب زیمبابوه، گفت: «ما برای مقابله با تغییرات اقلیمی و خشکسالی به هر ابزار ممکن نیاز داریم و سدهای شنی یکی از ابزارهای امیدوارکننده بهویژه برای مناطق روستایی هستند.
وزارت زمینها، کشاورزی، شیلات، آب و توسعه روستایی زیمبابوه مشتاق است امکان گسترش این نوآوری را در سراسر کشور بررسی کند. شپرد شرنی، مهندس ارشد منابع آب این وزارتخانه توضیح داد: «ما درک عمیقتری از نقش سدهای شنی در یک چارچوب یکپارچه سازگاری اقلیمی بهدست آوردهایم. با شدت گرفتن چالشهای اقلیمی، زمان اقدام هماکنون است.
سدهای شنی فرصتی تحولآفرین برای تقویت تابآوری آبی کشور ارائه میدهند. بابونگیله مویو، مهندس شورای منطقه روستایی گواندا، گفت: «با مهار روانابهای فصلی و تغذیه سفرههای آب زیرزمینی، سدهای شنی راهحلی غیرمتمرکز و مقرونبهصرفه برای کمبود آب هستند، بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک مانند گواندا. اگر در مقیاس گسترده به کار گرفته شوند، میتوانند تلاشهای سازگاری اقلیمی را بهشدت تقویت کنند، از کشاورزی خرد حمایت نمایند و فشار روی زیرساختهای متمرکز آب را کاهش دهند.
سدهای شنی علاج همه مشکلات نیستند؛ اما راهحلی عملی، اثباتشده و جامعهمحورند. این یادداشت، سیاستی راهنمایی مبتنی بر شواهد ارائه میدهد تا اطمینان حاصل شود که این سدها نهتنها ساخته میشوند، بلکه با دوام ساخته میشوند و تابآوری واقعی اقلیمی را برای جوامعی که بیش از همه به آن نیاز دارند، فراهم میکنند.
